Πέντε ημέρες μετά το πραξικόπημα που σχεδίασε ο Δημήτριος Ιωαννίδης με τον σκληρό του κλιμακίου της CIA στην Αθήνα, Γκας Λάσκαρη Αβρακώτο, και υλοποίησε η Εθνική Φρουρά με την ΕΟΚΑ Β, οι Τούρκοι εισέβαλαν στην Κύπρο.
Είχε προηγηθεί η, καταδικασμένη σε αποτυχία, αποστολή του Τζόζεφ Σίσκο, στο Λονδίνο, στην ελληνική πρωτεύουσα και στην Αγκυρα. Κατά τη διάρκειά της, ο ίδιος είχε δηλώσει με πίκρα στους συνεργάτες του πως ένιωθε απελπιστικά μόνος, αφού ο τότε υπουργός Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ δεν έδωσε χέρι βοηθείας στις κρίσιμες στιγμές της διαπραγμάτευσης με την ηγεσία της ελληνικής χούντας και τον πρωθυπουργό της Τουρκίας, Μπουλέντ Ετσεβίτ.
Ο Κίσινγκερ δέχτηκε με ικανοποίηση την ανατροπή του Μακαρίου, αν και δεν αποδέχτηκε ποτέ ότι είχε οποιαδήποτε σχέση με την κίνηση εναντίον του.
Πλέον ενδιαφερόταν μόνο για την αποτροπή ενός ελληνοτουρκικού πολέμου και είχε στο μυαλό του το τέλος της ελληνικής χούντας, η οποία -κατά τον Αμερικανό υπουργό- είχε κλείσει τον κύκλο της, παρά τον ένοιαζε η επιστροφή στη συνταγματική νομιμότητα, που παραβιάστηκε με το πραξικόπημα εναντίον του Αρχιεπισκόπου.
Εκείνες τις κρίσιμες μέρες, όταν οι Ελληνοκύπριοι ένιωθαν την ανάσα του τουρκικού Αττίλα, στην Ουάσιγκτον και στο Λονδίνο, παρά τις περί του αντιθέτου δημόσιες δηλώσεις, σχεδίαζαν το νέο πολιτικό σκηνικό της Ελλάδας και της Κύπρου.
n Στην Αθήνα, την απόφαση για επιστροφή στη Δημοκρατία ανέλαβε να υλοποιήσει ο Ευάγγελος Αβέρωφ, ο οποίος με ικανότητες «ταχυδακτυλουργού» κατάφερε να αποσπάσει την πρωθυπουργία από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και να τη χαρίσει στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος διέμενε εξόριστος στο Παρίσι.
Αλλαγή
Ο Αβέρωφ και ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Χένρι Τάσκα είχαν αρχίσει να συζητούν και να σχεδιάζουν την επιστροφή του Καραμανλή από τις αρχές της χρονιάς. Ο Τάσκα είχε επιτύχει να πραγματοποιηθεί πολύωρη συγκέντρωση στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, στις 26 Μαρτίου 1974, με βασικό θέμα την αλλαγή του καθεστώτος.
Ο Ιωαννίδης είχε αρχίσει να «ερωτοτροπεί» με τον Μουαμάρ Καντάφι και δύο φορές -με απειλητικό τρόπο- μετέφερε το μήνυμα στους Αμερικανούς ότι θα έκλεινε τις βάσεις τους.
n Στη Λευκωσία, ο τότε Αμερικανός πρέσβης Ρότζερ Ντέιβις άρχισε να σκέφτεται τρόπους απαλλαγής από τον Νίκο Σαμψών, ο οποίος πλήρωσε με τραγικό τρόπο τις βλακείες των πραξικοπηματιών, καθώς του φόρτωσαν όλη την ευθύνη για το εθνικό έγκλημα, ενώ οι πραγματικοί ένοχοι αποτελούν και σήμερα μέρος της οικονομικής και πολιτικής ελίτ της Κύπρου.
Για πρώτη φορά γίνεται αναφορά στην αντικατάσταση του Σαμψών με τον Γλαύκο Κληρίδη, το βράδυ της 16ης Ιουλίου 1974, μία ημέρα μετά το αντιμακαριακό πραξικόπημα, σε τηλεγράφημα που απέστειλε ο Χένρι Τάσκα στον Κίσινγκερ και στον Ρότζερ Ντέιβις.
Ο Αμερικανός πρέσβης έγραφε στον προϊστάμενο του υπουργό και στον συνάδελφό του στη Λευκωσία ότι «η επιλογή του Σαμψών -τον οποίο χαρακτήριζε δολοφόνο και τρομακτικό τύπο- ήταν απαίσια και αλλοπρόσαλλη με τις συνταγματικές διευθετήσεις, οι οποίες θα οδηγούσαν στην αντικατάσταση του Μακαρίου από τον Κληρίδη, εάν (ο Μακάριος) ήταν νεκρός ή είχε εκδιωχθεί».
Είναι σημαντικό και δείχνει τον τρόπο σκέψης των αξιωματούχων στην Ουάσιγκτον το γεγονός ότι ελάχιστες ώρες πριν από την εισβολή, ο Κίσινγκερ έστειλε τηλεγράφημα στον Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα.
Ο υπουργός των Εξωτερικών έγραφε τα εξής στον Χένρι Τάσκα: «Ο Σίσκο μόλις με ενημέρωσε ότι η κυβέρνηση της Τουρκίας έλαβε την τελική απόφασή της να προχωρήσει σε απόβαση των δυνάμεών της στην Κύπρο.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, η απόβαση ίσως ξεκινήσει μέσα στην επόμενη ώρα». Και πρόσθεσε: «Η αμερικανική κυβέρνηση είναι έτοιμη να υποστηρίξει άμεσα διαπραγματεύσεις με τα ενδιαφερόμενα μέρη για την αποκατάσταση της συνταγματικής κατάστασης στην Κύπρο και έχουμε στο μυαλό μία πιθανή διαδοχή (του Μακάριου) από τον Κληρίδη»…
Ο Μακάριος, που το ίδιο διάστημα αναζητούσε σανίδα σωτηρίας μεταξύ Λονδίνου, Νέας Υόρκης και Ουάσιγκτον, όπου έγινε δεκτός από τον επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, δεν είχε ιδέα ότι σχεδιαζόταν το πολιτικό του τέλος, με τη συμμετοχή συνεργατών του.
Ο κ. Κληρίδης, στον οποίο εναπόθεσαν τις ελπίδες τους οι Αμερικανοί για να απαλλαγούν από τον ενοχλητικό Μακάριο, έθεσε ως όρο να αποτελέσει συνέχεια της προηγούμενης κατάστασης, ούτως ώστε να νομιμοποιηθεί η παράνομη συναλλαγή.
Ππροσεκτικός
Σε όλες οι συζητήσεις που έγιναν με Αμερικανούς διπλωμάτες πριν από την εισβολή, ο τότε πρόεδρος της κυπριακής Βουλής ήταν εξαιρετικά προσεκτικός, επειδή επιθυμούσε να μην έχουν οι εξελίξεις γύρω από το άτομό του σχέση με τους ηγέτες του πραξικοπήματος, τους οποίους όμως αγκάλιασε στη συνέχεια, με τη συμβολή του Ρότζερ Ντέιβις.
Οπως είναι γνωστό, η πλειοψηφία των μελών της ΕΟΚΑ Β συντάχθηκε με τον Δημοκρατικό Συναγερμό που ίδρυσε αργότερα ο κ. Κληρίδης.
Ο Αμερικανός πρέσβης, ο οποίος σύμφωνα με τους προϊσταμένους του σκοτώθηκε από άνδρες της ΕΟΚΑ Β, δεν επέβαλε μόνο την αποπομπή του Σαμψών, αλλά προχώρησε σε αντισυνταγματικές ενέργειες, σχεδιάζοντας την προκήρυξη προεδρικών εκλογών και μάλιστα υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, για να ελέγχει το τελικό αποτέλεσμα και να εξασφαλίσει έτσι την εκλογή του κ. Κληρίδη.
Ο Μακάριος, που βρισκόταν υπό τον στενό κλοιό και τις αφόρητες πιέσεις των Αμερικανών και των Βρετανών, είχε βρεθεί κολλημένος στον τοίχο και ήταν έτοιμος να συναινέσει «για το καλό της Κύπρου».
Οταν είδε την καταστροφή να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια του, από το δελτίο ειδήσεων του CBS News, ο Αρχιεπίσκοπος είχε σκεφτεί σοβαρά να αποσυρθεί από τα πάντα και να μην επιστρέψει ξανά στην Κύπρο…
Εκλεισε ο κύκλος
Ο Ρότζερ Ντέιβις, που δεν έτρεφε αντιμακαριακά αισθήματα, θεωρούσε ότι ο πολιτικός κύκλος του πρώτου προέδρου της Κύπρου ολοκληρώθηκε με την άρον-άρον αναχώρησή του από το νησί, η οποία έγινε δυνατή με τη βοήθεια των Βρετανών.
Πίστευε, και το έκανε γνωστό στα τηλεγραφήματά του προς τον Κίσινγκερ, ότι η μοναδική επιλογή των Αμερικανών ήταν ο Κληρίδης.
Ο Αμερικανός πρέσβης ήταν πεπεισμένος ότι η αναρρίχηση του Κληρίδη στην προεδρία, που θα έκλεινε οριστικά τον δρόμο στον Μακάριο, θα οδηγούσε στην αποτροπή ελληνοτουρκικού πολέμου και θα άνοιγε τον δρόμο για την οριστική διευθέτηση του Κυπριακού.
Τρεις ημέρες μετά την εισβολή των ορδών του Αττίλα και αφού εκδιώχθηκε ο Σαμψών, τον οποίο αντικατέστησε ο τότε πρόεδρος της κυπριακής Βουλής, ο Ντέιβις έγραψε προσωπικό απόρρητο σημείωμα στον Κίσινγκερ.
Το σημείωμα, που αποκαλύπτουμε σήμερα, αποτελούσε το σχέδιο επιβολής του Κληρίδη στην προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας και τον ταυτόχρονο έλεγχο του νησιού από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Πηγές:
Οκτώ συνεντεύξεις του Τζόζεφ Σίσκο στον Μιχάλη Ιγνατίου Βιβλίο «Τα Μυστικά Αρχεία του Κίσινγκερ» (Εκδόσεις Λιβάνη) Επιστολή του Ευάγγελου Αβέρωφ στον Μιχάλη Ιγνατίου
Αποχαρακτηρισμένο απόρρητο τηλεγράφημα του πρέσβη (στην Αθήνα) Χένρι Τάσκα στον υπουργό Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ και στον πρέσβη Ρότζερ Ντέιβις, 16 Ιουλίου 1974
Αποχαρακτηρισμένο απόρρητο τηλεγράφημα του Ρότζερ Ντέιβις στον Χένρι Κίσινγκερ, 23 Ιουλίου 1974
Αποχαρακτηρισμένο απόρρητο τηλεγράφημα του Ρότζερ Ντέιβις στον Χένρι Κίσινγκερ, 24 Ιουλίου 1974
Αποχαρακτηρισμένο απόρρητο τηλεγράφημα του Χένρι Κίσινγκερ στον Χένρι Τάσκα, 20 Ιουλίου 1974.
ΤΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΝΤΕΪΒΙΣ ΣΤΟΝ ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ ΓΙΑ ΚΛΗΡΙΔΗ
Ιδανικός λόγω της πολιτικής του μετριοπάθειας
SΕCRΕΤ
Λευκωσία 01663 240306Ζ 73/51
Δράση SS-30
O Ρ 231430Ζ Ιούλιος 1974
Από: Αμερικανική Πρεσβεία Λευκωσίας
Προς: Υπουργό Εξωτερικών, Ουάσιγκτον NIACT Επείγον 9006
Αμερικανική Πρεσβεία Αγκυρας Προτεραιότητα
Αμερικανική Πρεσβεία Αθήνας Προτεραιότητα
Αμερικανική Πρεσβεία Λονδίνου Προτεραιότητα
Αμερικανική Αποστολή ΟΗΕ Νέα Υόρκη Προτεραιότητα
Αμερικανική Αποστολή του ΝΑΤΟ, Βρυξέλλες Προτεραιότητα
DΙΑ Ουάσιγκτον
Απόρρητο Λευκωσία, 1663
Θέμα: Διαδοχή από τον Κληρίδη
1. Προτείνω όπως το υπουργείο (σ.σ: εννοεί το Στέιτ Ντιπάρτμεντ) εξετάσει γρήγορα την αναγνώριση της κυβέρνησης του Κληρίδη.
2. Πιστεύω ότι ευκαιρίας δοθείσης θα πρέπει η αμερικανική κυβέρνηση να δείξει ότι περιμένουμε να λάβουν χώρα οι απαραίτητες συνταγματικές διαδικασίες, ώστε να πραγματοποιηθούν οι εκλογές [Το (Κυπριακό) Σύνταγμα καθορίζει τη διεξαγωγή των εκλογών σε 45 ημέρες, Παράγραφος 4, Αρθρο 44]. Θα εξετάσουμε επίσης το ενδεχόμενο οι εκλογές να πραγματοποιηθούν υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, υπό το φως της πρόσφατης ταραχώδους ιστορίας του νησιού.
3. Οι λόγοι για τους οποίους προτείνω να κινηθούμε γρήγορα είναι οι εξής:
(Α). Είναι ο ιδανικός πρόεδρος όπως τον βλέπουμε, λόγω της πολιτικής του μετριοπάθειας, της δυνατότητάς του να προσελκύσει ένα πιο ευρύ φάσμα ψηφοφόρων και λόγω του ότι είναι ο μοναδικός Ελληνοκύπριος που φαίνεται να μπορεί να διαπραγματευτεί με επιτυχία διευθετήσεις με τους Τούρκους. Οι απόψεις του όσον αφορά την Ενωση (με την Ελλάδα) είναι πολύ μετριοπαθείς και γι αυτόν τον λόγο το σοβιετικό μπλοκ θα έχει λιγότερες αντιρρήσεις εν συγκρίσει με οποιονδήποτε άλλο υποψήφιο που θα είχε την παραμικρή ελπίδα να γίνει αποδεκτός από την Εθνική Φρουρά.
(Β). Αν η αμερικανική κυβέρνηση κινηθεί γρήγορα, μπορεί να δημιουργήσει το διεθνές μομέντουμ για την αναγνώριση (της κυβέρνησης Κληρίδη), τουλάχιστον μεταξύ των χωρών της Δύσης, αποφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο την αποτελμάτωση με την ανάπτυξη επιχειρημάτων του στυλ Μακάριος ή Κληρίδης.
(Γ). (Ο Κληρίδης) είναι ο συνταγματικός διάδοχος (του Μακαρίου) και το Σύνταγμα είναι αρκετά ευρύ ώστε να τεθεί η λογική επιχειρηματολογία ότι ο Μακάριος αδυνατεί να υπηρετήσει τα καθήκοντά του και πρέπει να υποβληθεί το ερώτημα της διαδοχής.
4. Πιστεύω ότι είναι επιθυμητή μια χειρονομία για τη διεξαγωγή εκλογών, προκειμένου να βοηθήσουμε να ξεκινήσει μία διεθνής αντιπαράθεση μεταξύ των δυτικών χωρών που θα αναγνωρίσουν τον Κληρίδη και του σοβιετικού μπλοκ, το οποίο μαζί με το Κίνημα των Αδεσμεύτων θα υποστηρίξουν τον Μακάριο. Η αντιπαράθεση αυτή θα αντικατοπτριστεί στα κυπριακά σχίσματα, με επακόλουθο την αποσταθεροποίηση. Με την προοπτική των εκλογών, οι Αδέσμευτοι και οι αριστεροί ενδέχεται να είναι λιγότερο ενωμένοι κατά του Κληρίδη απ ό,τι αν είχαν να παλέψουν καθαρά για το ποιος θα είναι ο πρόεδρος. Ο Κληρίδης μπορεί να μην αποτελεί και τόσο απαγορευτική επιλογή για τους Σοβιετικούς, διότι τουλάχιστον έχει βεβαιώσει ότι είναι εναντίον της Ενωσης (με την Ελλάδα).
5. Το πιο σημαντικό για την Ελλάδα είναι να ξεκαθαρίσει ότι η «Μητέρα Πατρίδα» υποστηρίζει τον Κληρίδη. Η Αγκυρα θα πρέπει να αποφύγει τη μη έγκριση – που θα ήταν το φιλί του θανάτου, αλλά να στείλει το μήνυμα ότι ο Κληρίδης αποτελεί την ιδανικότερη επιλογή για την αποφυγή πολέμου.
6. Ειλικρινά, δεν είμαστε σίγουροι για το εάν ο Κληρίδης θα κερδίσει τις εκλογές κατά του Αρχιεπισκόπου, αλλά οι πιθανότητες νίκης είναι περισσότερες τώρα παρά οποιαδήποτε άλλη στιγμή για διάφορους λόγους. Η αντιπαράθεση του Αρχιεπισκόπου με την Αθήνα τού κόστισε πάρα πολύ μεταξύ των Ελληνοκυπρίων, που κρίνουν ως υψίστης σημασίας την ενότητα με τη μητέρα πατρίδα. Ο φόβος πολέμου σε περίπτωση που ο Μακάριος επιστρέψει, και η επάνοδος στον εμφύλιο πόλεμο, πιθανότατα θα προσφέρει στον Κληρίδη τις ψήφους αυτών, οι οποίοι πάνω απ όλα επιθυμούν τη γαλήνη και την ηρεμία. Αυτό θα μπορούσε να έκοβε ψήφους από το ΑΚΕΛ.
7. Μπορεί να υπάρχει κίνδυνος να είμαστε και λάθος. Σε τελική ανάλυση, η προεδρία του Κληρίδη μέσα στις επόμενες κρίσιμες εβδομάδες είναι η καλύτερη ελπίδα για μία πραγματική λύση, ώστε να παρεμποδιστεί ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος. Και αυτό από μόνο του επιτυγχάνει τον κύριο σκοπό μας. Σε τελική ανάλυση, και αν αυτός ο στόχος επιτευχθεί, θα μπορούσαμε να δεχτούμε ακόμα και την επιστροφή του Μακάριου.
8. Βέβαια, ο βασικός λόγος της επιτάχυνσης της αναγνώρισης είναι ότι οι σχέσεις με τον Αρχιεπίσκοπο θα ήταν βεβαίως πολύ χειρότερες αν κατάφερνε με κάποιον τρόπο να επιστρέψει. Πιστεύουμε ότι θα χρειαζόταν (τη βοήθειά μας), ωστόσο θα απέφευγε πραγματική σύγκρουση (μαζί μας). Εχουμε επίσης ισχυρή επιχειρηματολογία, ότι αναγνωρίζοντας το Κληρίδη και υποστηρίζοντας τη πραγματοποίηση εκλογών κατ ουσία υποστηρίζουμε τη συνταγματικότητα και δίνουμε στον Μακάριο μία ίση ευκαιρία.
(Υπογραφή) DΑVΙΕS
ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ
Δεν κατάφεραν να αποτρέψουν την επιστροφή Μακαρίου
Στις 24 Ιουλίου 1974, ο Ρότζερ Ντέιβις στέλνει νέο τηλεγράφημα στον Κίσινγκερ, βασισμένο σε δημόσιες δηλώσεις του νέου προέδρου. Γράφει:
«(Ο Κληρίδης) είπε ότι δεν είχε καμία επαφή με τον Μακάριο, αλλά συμβούλευσε ότι δεν θα ήταν σοφό για τον Μακάριο να επιστρέψει τώρα στην Κύπρο. Είπε ότι ο λαός θα αποφασίσει με εκλογές εάν πρέπει να επιστρέψει ο Μακάριος στην εξουσία. Αφησε τα Ηνωμένα Εθνη να αποφασίσουν ποιος αντιπροσωπεύει την Κύπρο (στον ΟΗΕ).
Ο Κληρίδης υποστηρίζει με ισχυρό τρόπο τη διεξαγωγή εκλογών άμεσα. Το Σύνταγμα προβλέπει τη διεξαγωγή εκλογών 45 ημέρες μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον εκτελώντας χρέη προέδρου»…
Η επιχείρηση παράδοσης της προεδρίας στον κ. Κληρίδη και η αποτροπή της επιστροφής του Μακαρίου τελικά δεν εστέφθησαν από επιτυχία.
Ο Αρχιεπίσκοπος, παρά τη σφοδρή αντίδραση του Κίσινγκερ και τη σύμφωνη γνώμη του Καραμανλή μπόρεσε να επανέλθει στο νησί, στις 7 Δεκεμβρίου 1974, όπου του επιφυλάχθηκε θερμότατη υποδοχή από 200 χιλιάδες υποστηρικτές του…
Πηγή ‘Εθνος’
