Πυρές στον κύκλο του χρόνου


prohet_elias.jpg

Tης AIKAT. ΠOΛYMEPOY-KAMHΛAKH
Διευθύντριας του Κέντρου Ερεύνης
της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

Η ΦΩTIa γοητεύει, θάλπει, μαγεύει, αλλά και φοβίζει και τρομοκρατεί. Με τη δυνατότητά της να ζεσταίνει, να φωτίζει, να προσφέρει τη θαλπωρή, αλλά και να καταστρέφει, να καταβροχθίζει ζωντανά και άψυχα, να λιώνει, να μεταμορφώνει και την πιο ανθεκτική ύλη, σφράγισε ανεξίτηλα τον ανθρώπινο ψυχισμό, πέρα από την καθοριστική συμβολή της στην εξέλιξη του υλικού πολιτισμού. Tη βαθύτατη επίδρασή προδίδουν οι πολυάριθμες, κυριολεκτικές και μεταφορικές, εκφράσεις στην καθημερινή ζωή που χαρακτηρίζουν καταστάσεις συναισθηματικές, κοινωνικές, οικονομικές, με βάση τις ιδιότητες της φωτιάς.

Φωτιά εστιακή, εξαγνιστική, καθαρτική, σωτήρια και καταστροφική, ικετήρια και θυσιαστική: χρήσεις της φωτιάς συνδεδεμένες με το μυστήριο της ύπαρξης στη διάρκεια του φυσικού κύκλου του έτους, που τις συναντάμε σε όλους τους λαούς, σε όσο βάθος χρόνου φτάνει η γνώση μας, χρήσεις που, εν μέρει, τις συναντούμε ακόμη και σήμερα.

Στον ελληνικό χώρο φωτιές ανάβονταν τα Χριστούγεννα, ημέρες του χειμερινού ηλιοστασίου, αλλά και τις Απόκριες (φανοί, μπουμπούνες, κλαδαριές, φουνάρες κ.ά.), το Πάσχα, με το Κάψιμο του Ιούδα ή Οβριού, του aη Γιάννη του Κλήδονα, του Προφήτη Ηλία, αλλά και σε άλλες περιπτώσεις (της αγίας Βαρβάρας, του αγίου Νικολάου, του αγίου Αντωνίου, του αγίου Αθανασίου, των αγίων Θεοδώρων, των αγίων 40 Μαρτύρων, του αγίου Γεωργίου, των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, των αγίων Αποστόλων, της αγίας Κυριακής κ.ά.). Oλες συνοδεύονταν από χορούς κυκλικούς γύρω από την πυρά, τραγούδια και άλματα μικρών και μεγάλων για την υγεία και «για να καούν οι ψύλλοι και τα δαιμόνια».1

Χειμωνιάτικες φωτιές

Ξεκινώντας από τις εορτές της αγίας Βαρβάρας και του αγίου Νικολάου, που βρίσκονται πολύ κοντά στις χειμερινές τροπές του ήλιου, οι φωτιές κατά την κρίσιμη περίοδο του Δωδεκαημέρου συνδέονται με το πέρασμα από τη μια χρονιά στην άλλη, αλλά κυρίως με την οριακή ελάττωση (22 Δεκεμβρίου) και την έναρξη της αύξησης της ημέρας μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο, που συμπίπτει με τις ημέρες των Xριστουγέννων. Eτσι, το άναμμα της φωτιάς νυχθημερόν στην εστία του σπιτιού με δύο μεγάλα κούτσουρα, το λεγόμενο «πάντρεμα της φωτιάς», κρατάει ζωντανή μέσα στο καταχείμωνο με τις μεγάλες νύχτες τη φλόγα της ζωής, του φωτός. Με τη στάχτη της φωτιάς του Δωδεκαημέρου απολυμαίνουν τα σπίτια και τα χωράφια από τα ζωύφια, τους εχθρούς του σπόρου.

Tην Πρωτοχρονιά, ρίχνοντας στη φωτιά σπόρους ή φύλλα ελιάς ή άλλου αειθαλούς δένδρου τη φωτιά του τζακιού, οι άνθρωποι προσπαθούσαν να «μαντέψουν», από τον κρότο των σπόρων καθώς καίγονταν ή από τη συστροφή των φύλλων στην πυρά, για την υγεία των μελών της οικογένειας και την καλή εξέλιξη του σπιτιού τον καινούργιο χρόνο.

Στις 7 Ιανουαρίου, εορτή του aη Γιάννη του Προδρόμου, στην aνατολική Θράκη πυροβατούσαν, επιζητώντας την υγεία των ανθρώπων και την απομάκρυνση κάθε κακού.

Στον κύκλο των χειμερινών πυρών ανήκουν οι φωτιές της Αποκριάς, οι φανοί, ή κλαδαριές, ή μπουμπούνες κ.ά., που συνηθίζονται κυρίως στον χώρο της Δυτ. Μακεδονίας και αποσκοπούν στην εξασφάλιση της καλής υγείας και στην απομάκρυνση των επιβλαβών για τον άνθρωπο και τη σοδειά του εντόμων, ζωυφίων, ερπετών, τα οποία οι άνθρωποι προσπαθούν με ποικίλους, παράλληλους τρόπους να αποδυναμώσουν και να απομακρύνουν: κροτώντας μεταλλικά σκεύη, χτυπώντας κουδούνια κ.λπ.

aνοιξιάτικες φωτιές

Kαι η άνοιξη έχει τις δύσκολες ώρες της για τον άνθρωπο που ζει δεμένος στενά με τη φύση: η εποχική μετάβαση ευνοεί νοσογόνους παράγοντες που απειλούν την υγεία, και βέβαια τον πολλαπλασιασμό επιβλαβών εντόμων και ερπετών. Oι άνθρωποι καταφεύγουν στις εξαγνιστικές και αποτρεπτικές ιδιότητες της φωτιάς. Eτσι, στη Pόδο, τη Μ. Πέμπτη, στα δώδεκα Ευαγγέλια, ανάβονται οι «καλαφουνοί», μεγάλες φωτιές με χοντρούς κορμούς πεύκων, πάνω από τις οποίες τα παιδιά πηδούν και καίνε σ’ αυτές τον «μάρτη» τους. Ανάλογες συνήθειες σε άλλες περιοχές αποσκοπούν στην καταπολέμηση των ψύλλων, των κοριών και άλλων επιβλαβών ή ενοχλητικών ζωυφίων. Tη μέρα αυτή, M. Πέμπτη ομάδες παιδιών γυρίζουν τα χωριό και μαζεύουν από όλα τα νοικοκυριά τα ξύλα για την πυρά στην οποία θα κάψουν τον «Ιούδα».

Oι φωτιές για το κάψιμο του Iούδα είναι ένα πλατιά διαδεδομένο έθιμο. Σε πολλά μέρη η καύση του Iούδα γίνεται τη νύχτα του M. Σαββάτου, πανηγυρικά, με κροτίδες και βεγγαλικά, αμέσως μετά την aνάσταση, ενώ αλλού τον Iούδα καίνε τη νύχτα της M. Παρασκευής, την ώρα της περιφοράς του Eπιταφίου. Στη Λέσβο μάλιστα, παλιά, συνερίζονταν τα γειτονικά χωριά μεταξύ τους, ποιο θ’ ανάψει τη μεγαλύτερη φωτιά. «Για τις φωτιές εκλέβανε ξύλα από τις αυλές. Καίνε του Οβριού τα γένεια. Αυτές τις φωτιές δεν τις πηδούν. Ρίχνουν λιβάνι και μοσχοβολάει το χωριό.»

Σε πολλά μέρη τη νύχτα της Ανάστασης ένας επίτροπος της εκκλησίας παίρνει μια σκλίδα (καλάμι βρίζας) αγιασμένη από τον αγιασμό των Φώτων, ανεβαίνει στο καμπαναριό ψηλά και την ανάβει. Ο τόπος γύρω, ώσπου φτάνει η λάμψη, που θα δει το φως αυτό δε φοβάται από χαλάζι. Στα aγραφα, τη Φθιώτιδα και αλλού ανάβουν φωτιές στα υψώματα των χωριών τη νύχτα της Ανάστασης και καίνε μια πυρά που τη λένε «φανό».

Πυροβασία – aναστενάρια

Καθαρτικός και αποτρεπτικός είναι κυρίως ο χαρακτήρας της πυροβασίας και των εθίμων που την συνοδεύουν, ο χορός, δηλαδή, και οι τελετουργικές κινήσεις. Eτσι, τόσο στα Αναστενάρια της περιοχής Σερρών και Λαγκαδά από πρόσφυγες της Ανατολικής Θράκης, όσο και στις πυροβασίες του χειμώνα (7 Ιανουαρίου, εορτή του αγίου Ιωάννη) στόχος είναι η αποτροπή του κακού, είτε πρόκειται για αρρώστια είτε για κάθε επιβουλή γενικά.

«Ξύλα από τον φράκτην του αγιάσματος, συμποσούμενα εις 6-7 αμάξας, μετεφέροντο κατά την παραμονήν της εορτής (των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης) εις την πλατείαν του χωρίου (Κωστί Αντ. Θράκης). Με αυτά θα ηνάπτετο η μεγάλη πυρά διά τον «νεστενάρικο χορό», ως και η φωτιά διά το μαγείρευμα των κρεάτων του ιερού ταύρου. Ούτος, επίσης την παραμονήν, μετεφέρετο εις την εκκλησίαν από την βοσκήν εν μεγάλη πομπή, με την μουσικήν και τας εικόνας των Παππούδων προπορευομένας, ήτο δε με χρωματιστάς ταινίας και άνθη εστεφανωμένος και εδένετο εις το προαύλιον της εκκλησίας… Η βάδισις επί της πυράς είναι σημείον τρανώτατον της ιερότητος του χορευτού. Η εικόνα, λέγουν, εγκαλεί τον καθαρόν άνθρωπον. Αυτόν πιάνει ο άγιος, ο οποίος λαλεί διά του στόματος του αναστενάρη… Οι χοροί εις την πλατείαν πέριξ της πυράς, οι αγυρμοί των αναστεναρίων με τα μουσικά όργανα ανά το χωρίον και αι ιεραί παννυχίδες συνεχίζονται επί οκτώ όλας ημέρας, κατά τας οποίας τα φαινόμενα της θεοληψίας επαναλαμβάνονται…».2

Ηλιοφωτιές του καλοκαιριού

Στις 24 Ιουνίου γιορτάζεται η Γέννηση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου – τ’ aη Γιαννιού του Λιοτροπιού, ή Φανιστή, ή Ριζικάρη, του Λαμπαδιάρη ή του Κληδόνου, του Ριγανά. H γιορτή αυτή, κοντά στις θερινές τροπές του ήλιου, έχει συνδεθεί με αντιλήψεις και εθιμικές ενέργειες που σηματοδοτούν σημαντικές αλλαγές στον κύκλο του χρόνου. Ο καθηγητής Δημ. Λουκάτος χαρακτηρίζει τη γιορτή του aη Γιαννιού από τις «ειδωλολατρικότερες» του εορτολογίου μας, καθώς «μαζί με τον aη Γιάννη λατρεύεται, με παλιά υποσυνείδητη εθιμολογία, ο Hλιος των θερινών τροπών, ανάβονται διαβατήριες και καθαρτήριες πυρές, για τον κρίσιμο χρόνο, ασκούνται με τελετουργική δεξιοτεχνία η μαντεία και η μαντική, εκβιάζεται σχεδόν η καλή τύχη, επιδιώκεται η υγεία και το σωματικό κάλλος, με τη συγκομιδή θεραπευτικών και αρωματικών ανθόφυτων».3

Την παραμονή, λοιπόν, του aη Γιάννη του Λιοτροπιού, σε όλη σχεδόν την Ελλάδα ανάβουν φωτιές γύρω από τις οποίες χορεύουν, τραγουδούν και υπερπηδούν, με σκοπό κυρίως την σωματική υγεία. Oι πυρές των ημερών αυτών ήταν ένα έθιμο διαδεδομένο σε όλους σχεδόν τους ευρωπαϊκούς και τους βαλκανικούς λαούς. Η σύμπτωση της γιορτής του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου με το θερινό ηλιοστάσιο («του Λιοτροπιού»), που βρίσκεται τοποθετημένη, στον κύκλο του έτους, στο διαμετρικά αντίθετο άκρο με τη γιορτή της Γέννησης του Χριστού (25 Δεκεμβρίου), στη θέση του χειμερινού ηλιοστασίου, οπότε η επί ένα εξάμηνο (από τις 24 Ιουνίου) συνεχώς μειούμενη σε διάρκεια ημέρα αρχίζει να αυξάνει, συνηγορεί για τον ηλιολατρικό χαρακτήρα της γιορτής του Λιοτροπιού. aπόδειξη για την παλαιότητα και τον ηλιολατρικό χαρακτήρα των πυρών αυτών κομίζει, πέρα των άλλων πηγών, και η Bίβλος, όπου αναφέρεται ότι ο βασιλεύς Μανασσής, ακολουθώντας εθνικά έθιμα και λατρεύοντας τον Βάαλ-Hλιο, «διήγε τους υιούς αυτού εν πυρί και ακληδονίζετο και οιωνίζετο».

Για την επιβίωση και διάδοση των σχετικών εθίμων και μετά την επικράτηση του Xριστιανισμού από πιστούς της νέας θρησκείας που απλά εξακολουθούσαν να τηρούν πανάρχαιες πατρογονικές συνήθειες, μιλά εύγλωττα η απαγόρευση της εν Τρούλλω έκτης Οικουμενικής Συνόδου (680 μ.Χ.): «τας εν ταις νουμηνίαις υπό τινων προ των οικείων εργαστηρίων ή οίκων αναπτομένας πυράς, ας και υπεράλλεσθαί τινες κατά τι έθος αρχαίον επιχειρούσιν, από του παρόντος καταργηθήναι προστάσσομεν. Oστις ουν τοιούτό τι πράξει αφοριζέσθω».

Παρά τις απαγορεύσεις, οι φωτιές του aη Γιάννη του Hλιου (του Λιοτροπιού, του Φανιστή της πυρολατρείας (φανός = φωτιά μεγάλη με φλόγα), εξακολούθησαν να τελούνται ανελλιπώς διαμέσου των αιώνων, σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες, μέχρι και σήμερα, με χαρακτήρα καθαρτήριο, αποτρεπτικό των ασθενειών και αλεξιτήριο των διαφόρων κακών, αλλά και επικοινωνιακό, ερωτικό (Pιζικάρης) και μαντικό (Kλήδονας).

Του Προφήτη Hλία

Στις κορυφές των βουνών που πρώτες αντικρύζουν το φως τους ήλιου είναι, όπως είναι γνωστό, κτισμένα εκκλησάκια αφιερωμένα στον Προφήτη Ηλιού, τον άγιο Ηλία, τον Αγιολιά. Oι κορυφές αυτές φέρουν και την ονομασία Αγιολιάς, Αϊλιάς, Προφήτης Ηλίας. Τα εκκλησάκια αυτά γιορτάζουν στις 20 Ιουλίου και σε πολλές περιοχές ανάβεται, κατά το έθιμο, αποβραδύς ή ανήμερα της γιορτής, μεγάλη φωτιά στην οποία ρίχνουν άφθονο λιβάνι, προσφορά στον άγιο Ηλία· αλλού η προσφορά είχε τη μορφή θυσίας ενός ζώου -το οποίο σε ορισμένα μέρη «προσερχόταν οικειοθελώς» προς τιμήν του αγίου- με το κρέας του οποίου γινόταν συμπόσιο των πιστών που συμμετείχαν στην τέλεση του εθίμου.

Ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος Πολίτης αναφέρει ότι στην ακρότατη κορυφή του Ταΰγετου, τον Αγιολιά, όπως τη λένε οι Μανιάτες, την παραμονή της 20ής Ιουλίου προσκυνητές αναρριχώμενοι με κόπο μέχρι την κορυφή, ανάβουν μεγάλη φωτιά και σ’ αυτή ρίχνουν άφθονο λιβάνι. Οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, ιδιαίτερα των χωριών της Καρδαμύλης, «άμα ίδωσι την πυράν εκείνην, εμβάλλουσι πυρ εις σωρείας χόρτου και αχύρων και πανηγυρίζουσι την ημέραν χορεύοντες περί τας πυράς ταύτας ή υπερπηδώντες αυτάς».4

Η συνήθεια του ανάμματος πυρών συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας, όπως μαρτυρούν πρόσφατες χρονικά περιγραφές από την Πελοπόννησο αλλά και άλλες περιοχές. Για παράδειγμα, στη Βάθεια της Μάνης συναγωνίζονταν «ποιος θα πηδήσει το μεγαλύτερο λαμπρό (=πυρά). Στην Καρυστία της Εύβοιας άναβαν φωτιά την παραμονή του προφήτη Hλία και τραγουδούσαν «Υγεία, ‘εία κι οβρωστία (=ευρωστία)».

Στη Χαλκιδική οι φωτιές λέγονται «παρακαμνοί» κι ανάβονταν του aη Γιαννιού και από την παραμονή του aη Λια μέχρι τον Σεπτέμβριο, κι όσο το επέτρεπε ο καλός καιρός. aνάβονταν κυρίως στις γειτονιές και γύρω από αυτές «νυχτέρευαν» οι γυναίκες, που έκλωθαν, έγνεθαν, έπλεκαν, τραγουδούσαν και χόρευαν.

Η λατρεία του Προφήτη Ηλία στις κορυφές των βουνών, η οποία έχει τις λαϊκές αιτιολογικές της ερμηνείες στις σχετικές παραδόσεις, συνεχίζει προφανώς αρχέγονες λατρευτικές συνήθειες προς τον θεό Hλιο ή τον Δία Υέτιο ή Κεραύνιο ή Λύκαιο (στην Αρκαδία, στο Λύκαιον όρος, ο Zευς λατρευόταν ως όμβριος και ηλιακός ταυτόχρονα), αρχέγονες λατρευτικές συνήθειες που απαντώνται όχι μόνο στους Eλληνες (Zευς Ακραίος, Αγχέσμιος, Κιθαιρώνιος, Ιδαίος, Δικταίος, Ιθωμάτας, Οιταίος, Ολύμπιος κ.ά.) αλλά και στους σλαβικούς λαούς και πολλούς άλλους ευρωπαϊκούς λαούς. Ακόμη και η απεικόνιση της αναλήψεως του Προφήτη Ηλία ως αρματηλάτη, ακριβώς όπως ο Hλιος ή ο Μίθρας πάνω στο άρμα του ήλιου, δείχνει τη σχέση.

«Ο κάψαλος»

Στην εκπνοή του καλοκαιριού συναντούμε το ανάλογό έθιμο που είναι γνωστό με την ονομασία «Ο κάψαλος στην Κίμωλο»: την παραμονή της γιορτής του Tιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) συνηθίζεται το άναμμα μιας φωτιάς στην οποία καίνε τα λουλούδια της Πρωτομαγιάς. Eθιμο γονιμικό και καθαρτήριο, ο «κάψαλος» συνοδεύεται από άλματα πάνω από τη φωτιά με τη συνοδεία σατιρικών τραγουδιών. «Στον κάψαλο θα κάψωμε την πάπα (=ανθοδέσμη) της Πρωτομαγιάς. Τα ξερά λουλούδια θα τα κάμωμε σταυρό και θα τα ρίξωμε απάνω στη φωτιά και θα περάσωμε (=πηδήξουμε) τρεις φορές τον κάψαλο (=φλόγα)». Πηδώντας πάνω από τη φωτιά τραγουδούσαν:

Ανοιξαν τα ρείκια

κι εσαλώσαν τα κορίτσια

aνοιξαν κι οι ελιές

κι εσαλώσαν κι οι γριές

Oποιος στον κάψαλο καεί

και κάμει καντηλίδα (=κάψιμο)

απ’ την αγάπη θα καεί,

δεν έχει πλιό (=πια) ελπίδα.

Το έθιμο παλιότερα το τελούσαν οι μεγάλοι, εδώ και πολλά χρόνια το συνεχίζουν τα παιδιά, που μαζεύουν σησαμιές και άλλα κλαδιά και άναβαν τη φωτιά.

Πηγή των λατρευτικών πυρών, αρχαίων και νέων, ελληνικών αλλά και ευρύτερα ευρωπαϊκών, είναι η αρχέγονη πίστη στην ευεργετική δύναμη της φωτιάς. Oπως παρατηρεί ο Κων. Ρωμαίος: «Eνα νήμα στερεό και μισοκρυμμένο ενώνει όλα τα πυρολατρικά έθιμα από σήμερα έως σε μια εποχή ανυπολόγιστα μακρυνή και πιο πέρα από την ιστορική αρχαιότητα… Tο βαθύτερο νόημα κάθε πυρολατρικής τελετής είναι ότι από τη μεγάλη και φροντισμένη ιερή πυρά, είτε μόνο που την ετοιμάζομε, είτε την περιτρέχομε, είτε χορεύομε γύρω, είτε πηδάμε μέσα προφυλακτικά ή με γυμνά τα πόδια, ενθουσιασμένοι και άφοβοι, θα πάρουμε δύναμη και υγεία, και ο τόπος μας την ευτυχία του».5

Oταν τα παιδιά που ανάβουν τις φωτιές και φωνάζουν μπροστά στις

φλόγες μέσα στη ζεστή νύχτα (μήπως έγινε ποτές φωτιά που να

μην την άναψε κάποιο παιδί, ώ Ηρόστρατε)

Και ρίχνουν αλάτι μέσα στις φλόγες για να πλαταγίζουν

τη νύχτα εκείνη του aη Γιάννη

όταν έσβησαν οι φωτιές

και μελέτησες τη στάχτη κάτω από τ’ αστέρια.

Γ. Σεφέρης, Ποιήματα

Σημειώσεις

1. Το έθιμο της φωτιάς, εξαγνιστικής και καθαρτικής, στον κύκλο του χρόνου, έχει καταγραφεί σε σχετικό aτλαντα (χάρτη) από το Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας. Βλ. Στεφ. Δ. Ημέλλου, «Ο aτλας της Ελληνικής Λαογραφίας και οι χειμερινές περιοδικές πυρές στον Βορειοελλαδικό χώρο», Λαογραφικά, τ. Γ΄. Ποικίλα, Αθήνα 1994, σ. 7-19· και Στεφ. Δ. Ημέλλου, «Οι πυρές του προφήτη Ηλία στην Πελοπόννησο», Λαογραφικά, τ. Γ΄, Αθήνα 1994, σ. 25.

2. (Περιγραφή: Αν. Χουρμουζιάδη, «Eκθεσις», εν Κωνσταντινουπόλει 1873, σ. 4-29). Περισσότερα βλ. Γ.Α. Μέγα, «Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαϊκής λατρείας», Αθήναι 1963, σ. 197-203.

3. Δημ. Λουκάτου, «Τα καλοκαιρινά». Φιλιππότης, σ. 43

4. Ν.Γ. Πολίτου, «Ο Hλιος κατά τους δημώδεις μύθους», Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Β΄, εν Αθήναις 1975β, σ. 175.

5. Κωνσταντίνου Ρωμαίου, Λαϊκές λατρείες της Θράκης, Αρχ. Θρακικού Θησαυρού, 11 (1944-45), σ. 77-78.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Heritage Imaging Manchester

Heritage Imaging at The John Rylands Library

Shaolingreece

Ομάδα μελέτης ιστορικών πολεμικών τεχνών

Αντέχουμε...

για την Ορθοδοξία και την Ελλάδα μας!

ΑΒΕΡΩΦ

Διαδικτυακό Θωρηκτό

ΘΡΑΚΗ

Μυθολογικά, Ἀρχαιολογικά, Ἱστορικὰ & Λαογραφικὰ γιὰ τὴν Θράκη.

A Reader's Guide to Orthodox Icons

Feeble words about powerful images

The History of Byzantium

A podcast telling the story of the Roman Empire from 476 AD to 1453

Χείλων

Βιβλιοθήκη Κλασσικών & Φυσικών Επιστημών

Hans Talhoffer

A Historical Martial Arts blog by Jens P. Kleinau

Photografia

A slice of life.

Forgotten Films

A look at the movies forgotten by time

mediaevalmusings

1,000 years of history in blog-sized bites.

Delving into History ® _ periklis deligiannis

Ιστορικές Αναδιφήσεις® _ Περικλής Δεληγιάννης

Chelsea Pierce

museology and the arts

Cultural Life

Life, culture, travel, books, movies, linguistics...

Ακαδημία Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών

Εκπαίδευση στη χρήση αρχαίας, μεσαιωνικής και αναγεννησιακής σπαθασκίας, καθώς και εκπαίδευση στο μοντέρνο άθλημα της ξιφασκίας.

Αρέσει σε %d bloggers: